OudeMuizenissen
Heedendaagsch Taalgebruyk
HuurMuis

 

Dubbelonzinnigheden en vreemde vogels

 

Naast de lapsus linguae, de verspreking, heb je ook de lapsus calami: de verschrijving, of tegenwoordig steeds vaker vertikking. We zien zoiets allemaal wel eens over het hoofd, schrijver dezes niet uitgezonderd. Zelfs een zelfbenoemd genie als president Trump ontkomt er niet aan (‘covfefe’). Je leest er gemakkelijk overheen, omdat je niet leest wat er staat maar wat er zou moeten staan. Bijna iedereen is blind voor z’n eigen taalfouten, de een wat meer dan de ander. Daarom is de frisse blik van een goede redacteur zo belangrijk. Maar ook de beste redacteur is niet onfeilbaar.

Een verschrijving wordt pas echt gênant wanneer de lezer de eerste is die het ziet. En dan met name als wat er staat op zichzelf beschouwd correct Nederlands is, maar met een betekenis die afwijkt van de kennelijke bedoeling. Dat maakt een onschuldige tikfout opeens een stuk minder onschuldig.

Een mooi staaltje stond in een persbericht over een nieuwe camera. Camera’s hebben tegenwoordig steeds meer digitale filtertjes aan boord. Bij dit exemplaar was ‘het aantal (…) uitgeroeid tot maar liefst 16 stuks’. Dat had met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid ‘uitgegroeid’ moeten zijn. Het organische taalgebruik lijkt me sowieso discutabel. Zodra er onder de kap dingen vanzelf gaan groeien, is een Terminator-scenario geen sciencefiction meer. Iets in de trant van ‘uitgebreid’ had in dit verband de voorkeur verdiend.

Wat langer geleden wijdde GeenStijl-dependance PowNed een berichtje aan de stamkroeg van Siberische Poetin-fans. Om de vaderlandslievende sfeer te onderstrepen, wist PowNed onder andere te melden: ‘om middernacht wordt het Russische volkslied gespeld’. Daar kan inderdaad geen Nederlandse inburgeringscursus tegenop. En dan zwijg ik nog maar van de ontelbare sadistische pyromanen die zich geroepen voelen om iemand uit hun naaste omgeving te verassen... Als eindredacteur heb ik er minstens een half dozijn onschadelijk gemaakt.

 

Dubbelzinnig

Een categorie apart zijn de dubbelzinnigheden. Op het eerste gezicht staat er wat er moet staan, maar de gekozen formulering laat volop ruimte voor een andere interpretatie. Vaak is een woord met meerdere betekenissen, bijvoorbeeld een letterlijke en een figuurlijke, de boosdoener. Dan hangt het op zoiets subtiels als de klemtoon. Denk aan het aanmerkelijk minder subtiele onderscheid tussen ‘serieus worden genomen’ en ‘serieus worden genomen’. Maar de zinsbouw kan eveneens voor stoorzender spelen, evenals onbedoelde paradoxen of beeldspraak die een eigen leven is gaan leiden.

Een geïmproviseerd voorbeeld: ‘Toen de oude nieuwe schooldirecteur in zijn maidenspeech een lans brak voor herinvoering van naailes voor meisjes, joeg hij alle vrouwen in het publiek als één man tegen zich in het harnas. “Ik kan er geen touw aan vastknopen”, verzuchtte een toehoorster die al aan het begin van zijn breed uitgesponnen wollige pleidooi de draad was kwijtgeraakt.’ Mijn persoonlijke favoriet komt uit de koker van Japke-d. Bouma, die voor de NRC bedrijfsorakeltaal boekstaaft: ’We stonden aan de rand van de afgrond. Maar we hebben sindsdien een grote stap voorwaarts gezet.’ Je ziet het voor je… Vast opgetekend uit de mond van een billentikker met hands-onmentaliteit.

Zo’n formulering die voor tweeërlei uitleg vatbaar is, kan trouwens ook een bewuste voorzet aan de lezer zijn. Sommige schrijvers zijn er beroemd (of berucht) mee geworden, net als de scenaristen van de Bondfilms. Veel mensen blijken bij dubbelzinnigheden vooral aan seksuele toespelingen te denken. Maar een pikante bijklank is - om in hetzelfde register te blijven - geen verplicht nummer.

Rokkenjager James Bond was overigens, net als zijn geestelijke vader, eigenlijk een Schot. De Engelse spionnen uit de Koude Oorlog waren door de bank genomen meer van de herenliefde. En niet zo zuinig ook.

 

#MeToo-buizerd

Bij deze teletekstpagina van Omroep West zit de clou hem in de tweede alinea. Vermoedelijk werd bedoeld dat de ontsnapte woestijnbuizerd was neergestreken op de volière van z’n soortgenoot. Kennelijk was-ie zich eenzaam gaan voelen, moederziel alleen in de vrije natuur. Maar zoals het er staat, met name door de zinsbouw, lijkt het alsof het ontsnapte mannetje boven op de bewoner (bewoonster?) van die volière was gaan zitten. Een gevleugeld gevalletje #MeToo, zeg maar. En die aanname is wellicht wat voorbarig. Misschien was de intentie er wél. Maar als die kooi ervoor zorgt dat de ene buizerd niet naar buiten kan, kan de andere buizerd vast ook niet zomaar naar binnen…

Overigens niets ten nadele van Omroep West. Regionale omroepen verzetten bergen werk met weinig mensen en nog minder middelen. En dan worden de teletekstpagina’s al snel de sluitpost, temeer omdat teletekst in hoog tempo de dodo achternagaat. Het is bovendien een weerbarstig medium: als oud-redacteur bij een kabelkrant weet ik waarover ik spreek.

 

Niets van deze website mag zonder voorafgaande toestemming worden overgenomen of gekopieerd, behoudens het citaatrecht. Bij citaten is bronvermelding verplicht. Vragen? Stuur een mailtje naar: info@oudemuis.nu

Niets van deze website mag zonder voorafgaande toestemming worden overgenomen of gekopieerd, behoudens het citaatrecht. Bij citaten is bronvermelding verplicht. Vragen? Stuur een mailtje naar: info@oudemuis.nu